نوزدهمین نشست نقد نغمه در حالی شب گذشته با موضوع نقد و بررسی آلبوم«ردیف موسیقی به روایت نی حسن کسایی» در فرهنگسرای شفق برگزار شد که استقبال جالب توجه اهالی موسیقی و علاقمندان باعث شده بود بسیاری از حاضران به طور ایستاده و یا در راهرو منتهی به سالن اصلی نظاره گر و شنونده این برنامه باشند .  

محمدرضا لطفی با اشاره به مستندی که پیش از سخنان او پخش شد گفت: وقتی سخنان استاد حسن(کسایی) را در طول فیلم با آن حس و حال می شنویم حرف های ما دیگر جنبه قیل و قال پیدا می کند و من نه به خودم و نه به هیچ فرد دیگری اجازه نمی دهم که به نقد آثار استاد حسن کسایی بپردازد؛ چرا که ما در حد این کار نیستیم .

این آهنگساز در ادامه افزود: برگزاری جلسات نقد کار بسیار ارزنده ای است که طی چند وقت اخیر از سوی آقای مختاباد و دوستانشان صورت می گیرد؛ اما باید بپذیریم نقد آثار عده ای که تعدادشان نیز بسیار اندک است از مسیر منطق تاریخی دور است و نمی شود آثار آنها را نقد کرد. استاد کسایی از جمله این افراد است .

این هنرمند افزود: چنین حرفی را به دلیل بینش والا و معرفت این بزرگان می زنم. هنرمندی که 60 سال نوای نی او در جان ایرانی ها نشسته و از اندیشمند گرفته تا علما و مردم کوچه و بازار و متفکرین چپی و راستی و میانه رو، همه و همه آن را یک صدا پذیرفته اند ، نقد کردنش کار بسیار سختی است . 

وی درباره ردیف نی استاد کسایی تصریح کرد: این مجموعه را من به دو بخش تقسیم می کنم. بخش اول به کار استاد کسایی مربوط می شود که برای اولین بار مجموعه آموزشی مدون شده ای را برای نی نوازها ارائه کرده است. با اینکه در زمان کهولت سن استاد این کار را کرده اما از نظر عمق و معنی و بعد عرفانی کار بی نظیر است . 

محمدرضا لطفی همچنین گفت: با اینکه مدت ها است در استودیوهای ایران سازها با فرکانس های طبیعی خودشان ضبط نمی شوند اما در این کار خوشحال هستم که از صدابردار با تجربه ای استفاده شده تا فرکانس طبیعی نی شنیده شود. از این بابت می بایست از صدابردار ردیف نی استاد کسایی یعنی آقای عسگری تشکر و قدردانی کرد . 

این نوازنده تار در ادامه افزود: اما بخش دوم این مجموعه به کتابچه ای مربوط می شود که همراه با اثر منتشر شده است. این کتابچه را محمدجواد پسر استاد کسایی نوشته و من ایشان را از کودکی می شناسم. من تنها انتقادم به این مجموعه به این کتاب باز می گردد و اعتقاد دارم اگر آن را یکی از پیران دیر موسیقی می نوشت به ارزش استاد کسایی افزوده می شد . 

این آهنگساز تصریح کرد: ضمن اینکه معمولا فرزند در مورد پدرش نمی تواند بدون در نظر گرفتن مسائل عاطفی به ذکر نکات قوت و ضعف بپردازد. از این رو است که می گویم شاید اگر یکی از پیران دیر این کتابچه را می نوشت بهتر می شد .

لطفی در ادامه به ذکر خاطره ای پرداخت و گفت: روزی در ایام جوانی توفیقی حاصل شد تا در منزل سایه به همراه هنرمندانی که دوستشان داشتم باشم، جمع شویم . در این میهمانی که دلیل تشکیل شدنش را هم نمی دانم ادیب خوانساری، حسن کسایی، حسین قومی، محمدرضا شجریان، ناصر فرهنگفر، استاد بهاری و من بودیم . 

وی افزود: ابتدا حسن آقا(حسن کسایی) افشاری را از نتی زد که کمتر کسی بتواند با او بزند. بهاری با کمانچه سعی کرد او را همراهی کند و چند باری کوک ساز را عوض کرد؛ اما در نهایت نشد و زیر لب غرولندی هم کرد. پس از آن حسن آقا افشاری«لا» کوک کرد و من با ایشان همنوازی کردم. در این افشاری که برای خواننده بسیار بالا بود استاد قوامی خواند .

این نوازنده تار ادامه داد: خواندن در آن فاصله کار سختی بود؛ در ادامه آقای شجریان هم به سختی از عهده کار بر آمد. ما آن موقع متوجه این نشدیم که چرا حسن آقا این کار را می کند و اینقدر کوک را بالا می گیرد که دیگران به سختی بتوانند او را همراه کنند؟ بعد فهمیدیم که هدفش این بوده که ادیب خوانساری کم نیاورد و مقام استادی اش بیشتر معلوم شود .

این هنرمند تصریح کرد: وقتی ادیب خواست بخواند حسن آقا دست برد و نی کوتاهی را در آورد و در فاصله ای که چپ کوک محسوب می شد شروع به نواختن شوشتری کرد. ادیب نیز که سن و سالی از او گذشته بود آواز شوشتری بی نظیری در همان فاصله اجرا کرد که همه پشیمان شدند چرا خوانده اند. پس از اجرای ادیب نیز دیگر کسی نه ساز زد و نه آواز خواند .

محمدرضا لطفی همچنین به شرح ماجرای آشنایی اش با استاد کسایی پرداخت و گفت: من بیست و اندی سال داشتم که توفیق آشنایی با حسن آقا را پیدا کردم. زمانی که می خواستم برای دیدن استاد کسایی بروم از خیابان حسن آباد اصفهان به ایشان زنگ زدم و گفتم من از شاگردان استاد شهنازی و برومند هستم و عشق دیدار شما را دارم. ایشان هم موافقت کرد و به من آدرس داد . 

لطفی ادامه داد: وقتی به دیدن حسن آقا رفتم ایشان با لباس رسمی منتظر من بود؛ من نیز جعبه سازی را در دست داشتم که متعلق به برادرم بود و روی آن اشکال گل منگلی بسیاری داشت ضمن اینکه موی بلندی هم داشتم. حسن آقا بعدها گفت وقتی تو را با آن شمایل دیدم به خودم گفتم ای داد بی داد، باز هم یکی از این جوان های گیتاریست آمده و می خواهد سر ما را ببرد . 

این آهنگساز همچنین تصریح کرد: حسن کسایی برای همه ما حق استادی دارد و همواره با ظاهر موسیقی و ردیف مخالف بوده است. در همین اثری نیز که منتشر کرده این موضوع را به وضوح می بینید. استاد در واقع جوهره قطعات را اجرا کرده است. حتی برخی گوشه ها را در حد چند ثانیه اجرا کرده و به نظر می رسد که اصطلاحا اشانتیون زده است .

وی تاکید کرد: با توجه به شناختی که من از آثار استاد کسایی دارم ایشان در این اثر یک سوم آنچه را که می دانسته اجرا کرده است. خوشبختانه تمام ویژگی های حرفه ای حسن کسایی طی 60 سال گذشته ضبط شده و وجود دارد و می توان از آنها به عنوان ماخذ استفاده کرد. متاسفانه با اینکه در عصر دیجیتال هستیم از اکثر بزرگان موسیقی کشورمان تصاویر مستندی نداریم و نمونه کاری که برای استاد کسایی می شود می بایست برای سایر عزیزان نیز اتفاق بیافتد . 

لطفی در مورد نقش تاریخی حسن کسایی در نی نوازی گفت: نایب اسدالله نی نواز بی نظیری بوده و حسن کسایی در ادامه نایب اسدالله به این عرصه ورود پیدا کرده و نقش تاریخی خودش را بازی کرده است. به گونه ای که امروز صدای نی کسایی در تمام نقاط ایران و از نی نوازی هایی که انجام می شود، می شنوید . 
این نوازنده تار افزود: درست است که ما به امید نقد اثر استاد کسایی به اینجا آمده ایم اما در عمل کاری که استاد انجام داده به قدری بزرگ است که با این روند نمی توان به نقد آن پرداخت. شاید روزی در محیطی دانشگاهی تر بتوانیم به نقد آثار ایشان بپردازیم . 

محمدرضا لطفی در پاسخ به سئوالی درباره مقایسه جایگاه جلیل شهناز در تار نوازی و حسن کسایی در نی نوازی گفت: من عاشق جلیل شهناز هستم و او را کسایی دیگر در کار خودش می دانم؛ اما توجه داشته باشید که این دو نفر دو سنخیت متفاوت دارند . 

وی تاکید کرد: من استاد شهناز و استاد کسایی را در یک کفه قرار نمی دهم. کسایی اهل تحقیق و بررسی بوده و این ذهنیت را شما در نوازندگی و انظباط طولانی او می بینید. صدایی که شما از ساز کسایی می شنوید هرگز و در هیچ مقطع تاریخی نشنیده اید و مختص به خود حسن کسایی است. یعنی کسایی ساز نی را تکامل داده است. تا پیش از او هرگز نی نمی توانسته بیش از دو یا نهایت سه دقیقه با سازی چون تار همنوازی کند اما کسایی ابعاد نی را به طرز غیر قابل انکاری افزایش داده است . 

این موسیقیدان افزود: اما آنچه شما از ساز استاد جلیل شهناز می شنوید در ساز اساتید پیش از او شنیده اید. استاد جلیل شهناز در جایگاه فوق العاده ای است و استاد کسایی نیز در جایگاه خودش تعریف خودش را دارد . 
لطفی تصریح کرد: همانطور که پیش از این نیز گفته شد ساز حسن آقا بیشتر آوازی است و دلیل اش هم این است که وزن آن بر وزن شعری منطبق است. وقتی که به صدای نی حسن کسایی دقت می کنید متوجه می شوید که با سیلاب های شعری نواخته می شود . 

این هنرمند همچنین گفت: روزی سایه در مورد حافظ جمله ای را به کار برد که من امروز می خواهم در مورد استاد کسایی به کار ببرم. سایه گفت آخ اگر حافظ نبود ما چه شاعران بزرگی می شدیم و من این جمله در مورد کسایی به کار می برم . 

در ادامه برنامه ابتدا منوچهر غیور از شاگردان استاد کسایی به همراه محمود رفیعی نوازنده تنبک به اجرای دونوازی پرداختند. سپس تقی سعیدی از شاگردان تاج اصفهانی آوازی را در رسای حسن کسایی اجرا کرد. در ادامه نیز مستندی 5 دقیقه ای از سه تار نوازی و آواز حسن کسایی برای حاضران در سالن پخش شد . 

بخش پایانی برنامه نیز تقدیر از دست اندرکاران تهیه و تولید آلبوم ردیف نی استاد کسایی بود که برای اهدای جوایز این افراد محمدرضا لطفی، هوشنگ کامکار، ناظمی(معاون سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران)، سید عباس سجادی(مدیر بخش موسیقی سازمان فرهنگی هنری شهرداری) و علی مرادخانی(رئیس موزه موسیقی) به روی صحنه آمدند .

در این بخش از خلیل و محمدجواد کسایی، شهرام میرجلالی، منوچهر غیوری، تقی سعیدی، حمید و حسن عسگری، مهرداد دفتری، فروغ بهمن پور و محمدرضا لطفی با اهداء لوح تقدیر و هدایایی قدردانی شد .